Het jaar van Jacometti
Johan Henri Azon Jacometti was de directe voorganger van mijn opa als Hoofd van de LBD. Hij is op tragische wijze gesneuveld tijdens de invasie van de Duitsers in de Tweede Wereldoorlog. Hoofdzakelijk om die reden kreeg hij naar mijn indruk een eigen Wikipedia artikel, waarin ook zijn militaire carrière bij de infanterie in Indonesië wordt belicht. De eerste fase hiervan loopt vrijwel gelijk op met die van mijn opa, dat wil zeggen: hij begon in 1907 en werd ietsje eerder, in 1914 benoemd tot eerste luitenant. Na 1921 was mijn opa gestopt als militair, terwijl hij het bracht tot kapitein. Als majoor in 1935 beëindigde hij zijn militaire loopbaan en keerde terug naar Nederland.
In 2020 speelde ik korte tijd met de gedachte, dat Wim Engel en Johan Henri Azon Jacometti elkaar al langer kenden en wellicht zelfs zó bevriend waren, dat het voor opa Wim Engel senior aanleiding was om zijn tweede zoon, mijn vader (Johan Henri Engel), 2 van dezelfde voornamen te geven. Zoals ik zeg, kort, want wie de Wikipedia pagina van Jacometti aandachtig leest zal onmiddellijk opmerken dat hun paden elkaar niet gekruist kúnnen hebben, simpelweg omdat Jacometti infanterist was in Nederlands Indië, terwijl mijn opa dat was in Nederland zelf. In de groepsfoto meende ik – voordat ik dit wist – namelijk Jacometti liggend op de voorgrond te ontwaren en dat zou dan in 1915 zijn geweest, 7 jaar voor de geboorte van mijn vader. De feiten die op de genoemde pagina staan wijzen echter anders uit. Bij stamboomonderzoek gaan wel vaker van die fantastische hypothesen de prullenbak in.
Jacometti Hoofd Luchtbeschermingsdienst Amersfoort
Het wordt in dat wikipedia artikel niet met name genoemd, maar uit mijn onderzoek in Archief Eemland blijkt dat hij inderdaad Hoofd was van de Luchtbeschermingsdienst van Amersfoort en dus als zodanig mijn opa’s voorganger. Ik koos de titel ‘Het jaar van Jacometti’ omdat dat ongeveer klopt. Vanaf september 1938 zijn er brieven die door hem ondertekend worden en in augustus van het jaar daarop is mijn opa benoemd. Eind 1938 had hij al aan burgemeester van Randwijck kenbaar gemaakt op zijn minst een vervanger te wensen, aangezien zijn bezigheden nadrukkelijk terug richting militaire dienst gingen. Fischer, het eerste Hoofd LBD schreef nog met B&W Amersfoort tot begin februari 1938. Jacometti functioneerde daarna als Hoofd LBD en hield dat vol voor een flink deel van 1939. In die periode werkte hij ook samen met mijn opa. In een kort artikeltje vond ik dat opa voor Jacometti ‘propagandistische activiteiten’ vervulde, hetgeen erop wijst dat hij via de VNL zorgde voor de organisatie van cursussen zelfbescherming en dergelijke.
Brief
Op 26 september 1938 schrijft Jacometti in een brief aan het college van B&W in Amersfoort het volgende: “Met het oog op den zeer kritieken internationalen toestand en gezien de hoogst onvoldoende uitrusting van de brandweer en van den ontsmettingsdienst voor het opvangen van de gevolgen van een luchtaanval, stel ik U voor ten spoedigste het hoogst noodige materieel aan te schaffen. Bovendien is het van het allergrootste belang, een al is het eenvoudig alarmsysteem op te zetten, om in geval van nood niet geheel zonder te zyn. In verband hiermee stel ik voor onder volgende bedragen beschikbaar te stellen, voor aanschaffing materieel en organisatie van de alarmeeringsdienst.” We stellen niet alleen vast dat men al iets heel ergs voelde komen, maar óók dat hiervoor nog steeds onvoldoende maatregelen waren genomen. Eveneens blijkt dat geld de bottleneck is. Niet alleen de staat, ook de gemeente heeft er geen geld voor over . Jacometti vraagt in de brief om 1600 gulden voor brandweermateriaal, 500 gulden voor gemeentereiniging als er een gasaanval is geweest en voor het alarmsysteem van de LBD een bedrag van 400 gulden.
Niet veel later, begin oktober, reageren de geneeskundigen van Amersfoort met afgrijzen op de weigering van het gemeentebestuur en maken in een brief duidelijk, dat zij wel de bereidheid tot hulp kunnen hebben, maar dat zonder middelen om dat effectief te doen zij dus geen enkele verantwoordelijkheid dragen als deze hulp mislukt.
Eigenlijk daarvoor nog, op 28 september zal het telegram van de minister van Binnenlandse Zaken duidelijk maken dat Luchtbescherming nu echt moet gaan werken. Heel navrant is, dat 2 weken later de compleet loze ‘Vrede van München‘ wordt getekend, waarbij de landen van West Europa het toestaan, dat Hitler Sudetenland inneemt. Zo’n situatie, zeg maar, als Oekraïne nu opnieuw dreigt mee te maken. Getver.
Tot overmaat van ramp moet Jacometti, terwijl in Europa dus steeds nadrukkelijker de dreiging van Hitler Duitsland gevoeld wordt, aan de burgemeester vragen om een vervanger. Daarover schreef ik al eerder. Hij kon steeds minder ‘op 2 plaatsen tegelijk zijn’, vermoed ik, en in 1939 zal hij dan ook zijn taak als Hoofd LBD definitief neerleggen, maar niet nadat hij nogmaals aan B&W Amersfoort voorrekent wat er aan kosten gevraagd is in de Begroting van 1939. Kort gezegd: “Je moet een Hoofd LBD hebben. Die heeft een eigen centrale commandopost nodig en een alarmsysteem. Op zijn minst moet hij een administratieve kracht hebben, die de communicaties ontvangt, uittypt en verzendt.” In de afbeelding hieronder zie je een idee van de kosten daarvoor. Ik wijs er zelf alleen op, dat voor het Hoofd van de LBD enkel een eenmalig jaarlijkse bijdrage wordt berekend van 400 gulden en, hoewel dit bedrag in de eenentwintigste eeuw aanzienlijk hoger zal zijn, is het op geen enkele manier salaris. De brief beschrijft het dan ook als toelage. Het nieuwe Hoofd LBD moet dus – als hij geen militair is met een vast salaris – in zijn onderhoud kunnen voorzien op een andere manier, want hij zal wel een 24/7 baan hebben….
In een vlaag van opperste wijsheid zal B&W Amersfoort besluiten om nog maar even af te wachten vooraleer een nieuw hoofd wordt aangesteld. We schrijven dan 30 december 1938. dit kun je lezen in de ‘Geheime notulen’ die op het archief beschikbaar zijn ter inzage…. er staat achtereenvolgens: “De secretaris brengt ter sprake de aanstelling van een ambtenaar bij den Luchtbeschermingsdienst op arbeidsovereenkomst waartoe besloten was op 20 december 1938. ” en: “Besloten wordt af te wachten het voorstel als bedoeld op blz. 27 van het antwoord van B en W op de afdeelingsverslagen ten aanzien van de gem. begrooting van 1939“. Men heeft wellicht gedacht, dat het allemaal wel zou overwaaien….
Binnenkort
Over het sneuvelen van Jacometti – op zich al tragisch genoeg – is op de website over de Grebbeberg meer te lezen, want de Grebbeberg is de locatie waar hij op 12 mei 1940 aan zijn einde kwam. Daar valt ook niets meer aan toe te voegen. In Amersfoort zelf komt helaas evenmin iets tot stand. Het is met de kennis van nu makkelijk oordelen, natuurlijk, maar ik zal niet de enige zijn die zich verwondert over hoe de bureaucratie ook in een dergelijke crisisperiode werkt. Tegelijk zie ik dat mijn opa in 1938 ook niet stil zat en werkte aan de redactie van een brief aan de minister, waarin hij zijn diensten zou aanbieden…. Dat is dus binnenkort aan de orde. Op 29 juli 1939 zal burgemeester Van Randwijck de wethouders mededelen dat de heer W.F. Engel is benoemd tot Hoofd van de Luchtbeschermingsdienst.
