Ik wist dat mijn opa gestorven was bij een ongeluk met een auto op 22 augustus 1944. Eigenlijk raar, want toen was hij nog helemaal geen opa. 58 jaar, dat is niet oud, en het zou nog zeker 8 jaar duren voor het eerste kleinkind, Freddy, geboren werd. Hoe dan ook, in een eerder bericht schreef ik al dat het enige dat ik verder wist, was dat hij ‘door de moffen werd doodgereden‘. Wacht, voordat je nu zegt: “Leuk verzonnen, Marc” zal ik je tonen waar ik deze uitspraak vandaan heb. Eerst een fragment van Oom Wim, daarna een fragment van zijn moeder, die ik Oma Engel noemde.

Mocht je het niet kunnen lezen:

Archiefbezoek

Goed, mijn ’trigger’ gezien??? Vermoord door, overreden door, duidelijk een trauma dat was achtergebleven. Overigens deed oom Wim in een veel langere brief verslag van zijn eigen stamboom onderzoekingen en dat was op zich weer een ‘erfenis’ van zijn vader, die dus óók al met dat virus besmet was geweest. Nu was ik aan de beurt. In 1993 al ingevoerd in een database en daarop ging ik verder na mijn pensioen in 2019.

Eind augustus 2020 heb ik – voordat ik de stap naar het archief zelf zette – op internet gezocht en vond warempel uit, dat het midden in Amersfoort Centrum ligt, plus dat er rondom mijn opa nogal wat te vinden was. Dus heb ik gewoon in een email mijn vragen gedropt, in de hoop dat iemand van dit archief deze – al was het maar gedeeltelijk – kon helpen beantwoorden. Als hij was doodgereden en dat bij een verkeersongeluk, dan moest er een politierapport zijn, nietwaar? Misschien was er een ambulance bij geweest en/of een dokter, want iemand met medische achtergrond moest toch de dood hebben vastgesteld?

Jannis Lootens, medewerker van archief Eemland, gaf hierop de volgende reactie: Voor dagrapporten van de politie kunt u beter kijken naar de stukken in het archief van de gemeentepolitie, de dag- en nachtrapporten. Deze zijn met een alfabetische klapper ontsloten, uw opa moet daar in terug te vinden zijn. Als u het wil kan ik het verslag van het ongeval (als dat is opgetekend) voor u fotograferen en doorsturen.

Dankzij Jannis was ik er trouwens óók achter, dat opa in Amersfoort een openbare rol had gehad, vlak voor en tijdens de oorlog. Hij was hoofd geweest van de dienst Luchtbescherming. Deze dienst bestaat allang niet meer, is feitelijk na de Tweede Wereldoorlog vervangen door de BB, de Bescherming Bevolking. In wezen zijn de doelen van beide groepen niet heel erg verschillend, maar goed, in 1939 was een LBD nodig, ofwel de Luchtbeschermingsdienst. En opa was daar toen het Hoofd van??? Ik vertel hierover meer in de volgende blogs, natuurlijk.

Voor nu is het belangrijk om te weten, dat ik mij in 2020 bezig hield met de gedachte dat er in Amersfoort een hoop informatie lag, die ik niet kende. En ik werd aangespoord om ook echt daarheen te komen en niet te volstaan met internet onderzoekingen. Het was opnieuw Jannis, die me schreef: “Gezien uw andere vraag lijkt het me handiger als u langs komt om een keer wat stukken door te nemen en dan meteen ook het dagrapport bekijkt. Als uw opa verantwoordelijkheid had bij de luchtbescherming moet hij in een selectie van de stukken wel terug te vinden zijn. Op onze website is dat alleen niet met naam en toenaam genoemd.“

Politierapport

De eerste correctie volgde meteen toen ik het grote folioboek getiteld ‘Dag en Nachtrapporten’ in handen kreeg en op de datum van de 22ste augustus 1944 ….. ehh… helemaal niets vond!!!

Het verbaal

Ik bleek terug in de tijd te moeten gaan. Het ongeluk zelf had zich voorgedaan op de 19e augustus….

Je kunt het zelf lezen, maar ik heb een transcriptie van de tekst gemaakt. Dit is wat er staat betreffende opa met [tussen haakjes] mijn noten:

“ Dag- en Nachtrapporten politie Amersfoort dd 19 augustus 1944
09.30 uur … Gaat o.w.m. Oosterhoff naar de Randenbroekerweg hoek [… hoeksymbool, dus Hoek] Hoogeweg, alwaar een aanrijding heeft plaatsgevonden tusschen de vierwielige vrachtauto Pol 469892 en een wielrijder. De wielrijder was reeds naar het Hospitaal {onderafd. de Lichtenberg} vervoerd. Hij was genaamd : Willem Frederik Engel. {Ned.} geb. te Amsterdam 8-2-1886, gepensioneerd ambtenaar Bureau Inkwartieringswet, wonende v. Hogendorplaan 7 te Amersfoort. Hij is opgenomen, wordt behandeld door drs [doktoren] Immiger en Hardon en kon, daar hij bewusteloos is, niet worden verhoord. [Op dit punt een invoegteken letter F, in de kantlijn herhaald met latere toevoeging : “Op 22-8-’44 8 uur overleden” gecombineerd met paraaf.]
Chauffeur auto genaamd: Antonius Albertus Brookhuis {Ned.} geb. 11-8-1910 te Amersfoort, chauffeur – bankwerker bij de D. Wehrmacht aan het Pol. Durchgs Lager, wonende te Amersfoort, Isseltscheweg 13. [moet gelezen worden als Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort . Bedoeld wordt dus het beruchte Kamp Amersfoort.]
Schade
Schade aan het mr [lees : motorrijtuig] rechtervoorstadslamp stuk. Rijwiel van het slachtoffer : wielen en vorken verbogen en ontzet.
Getuigen :
Marinus Anton Eliza Leeuwen, 62 Jr, gepens. H. I. van Politie, won. te A’foort, Bankastraat 13 en A. Luijendijk Jr., won. te Rotterdam – Hyacinthstraat 39a / was reeds doorgereden/.
Oorzaak :
De auto reed over den Hoogeweg [later toegevoegd ‘in de r. naar de stad’] en maakte met plm 15 km snelheid de bocht naar links, de Randenbroekerweg op. Richting werd aangegeven. De wielrijder reed op het rijwielpad van den Hoogeweg en wilde vermoedelijk rechtuit in de richting naar Hoevelaken. Waarschijnlijk heeft de wielrijder de auto te laat opgemerkt, want toen de auto reeds op den R. weg reed, wilde de wielrijder toch nog doorrijden, en hoewel op het laatste moment beiden nog voor elkaar wilden uitwijken, werd de wielrijder door de r. voorzijde van het mr. gegrepen en tegen den grond gesmakt, met bovenvermeld gevolg.
De gewaarschuwde Feldgendarmerie is ook verschenen. Situatie door rapporteur opgenomen. Motorrijtuig gecontroleerd. Remmen matig. Familie is gewaarschuwd. Fiets tijdelijk ondergebracht in woning van hwm [er staan puntjes onder de letters ipv tussen. Volgens archivaris te lezen als ‘hoofdwachtmeester’] Goorhuis. Rapport en tekening van Feldgendarmerie wordt opgemaakt. Geen alcohol. Droog wegdek. Klinkerbestrating. Rijkswegen.
Notitie
De naam Goorhuis lokte ook een reactie uit bij de archivaris. Dat was een bekende naam in de oorlog. Ik wist inmiddels, dat de NSB dik geïnfiltreerd was in de overheid van Amersfoort en dacht oorspronkelijk dat het ging om de Hoofdcommissaris van politie, die in februari 1941 de directe opvolger was van mijn opa als hoofd van de Luchtbeschermingsdienst. Het blijkt echter zijn broer te zijn geweest. En volgens mij hebben geen van beiden banden gehad met de NSB.

Dodelijke afloop

Van 19 augustus tot in de vroege ochtend van de tweeëntwintigste heeft opa als patiënt – vermoedelijk nooit meer bij kennis – gelegen in het ziekenhuis dat destijds nog bestond: De Lichtenberg. De arts heeft die laatste dag de dood vastgesteld en de verklaring van overlijden ondertekend.

Op de achterzijde wordt de doodsoorzaak vermeld: Schedelbasisfractuur….

Ik denk zelf dat ik in de fotocollectie van oma de laatste foto’s aantrof van opa en van diens doodskist. Hieronder kun je er enkele van zien. Let wel: Hij is gecremeerd in Velsen, daar waar ook andere familieleden hun laatste rustplaats vonden.

Saillante details

Het eerste opvallende detail is voor mij wel het feit, dat de dood van opa uitgerekend viel één dag voor de viering van het 27 jarige huwelijk. Je kunt je voorstellen hoe een stemming van afwachten en – in de oorlog – tóch iets vieren volledig op zijn kop werd gegooid dor het ongeluk en de dodelijke afloop.

Brookhuis

De kwestie van ‘door de moffen doodgereden‘ moet dus worden gerelativeerd. Ja, de vrachtwagen was afkomstig van Kamp Amersfoort en eigendom – geconfisqueerd, misschien – van de Nazi bezetter en strikt genomen waren zij dus ook verantwoordelijk, hetgeen oom Wim en Oma beiden uitdrukten als ‘vermoord’. Maar nee, de chauffeur van de vrachtwagen was niet Duits, maar Nederlands. Gewoon een inwoner van Amersfoort, Anton Brookhuis.

Deze Brookhuis was voor de oorlog monteur en is vermoedelijk tijdens de oorlogsjaren een chauffeurspet gaan ‘dragen’. Of hij collaborateur is geweest en zelf Nazi sympathieën had, dat heb ik niet kunnen vaststellen. Lang gedacht dat ik daar na 2 januari 2025 misschien wel kon achter komen bij het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging. Maar dat mag nog niet zo zijn. 1600 belangstellenden zijn me voor en die moeten er fysiek heen, dus de leeszaal is zeker tot eind februari vol bezet. In januari 2025 heb ik overigens de site van het CABR en deze naam ingevoerd. Inderdaad, over hem was onderzoek gedaan naar ‘zijn oorlogsverleden’ in niet één maar drie dossiers. Daarover misschien later nog meer. In elk geval blijkt uit een adresboek van 1947, dat hij ook na de oorlog gewoon chauffeur is gebleven. Of hij nog steeds bochten naar links maakte met een snelheid van 15 km en reed in vrachtwagens met matige remmen, dat weet ik evenmin.

Oma

Uit andere archiefstukken blijkt dat oma op 1 september 1944, let wel, dat is een week na de crematie, aan het werk was. Waarschijnlijk uit bittere noodzaak, omdat het inkomen van haar man was weggevallen, maar het toont ook aan wat een stevige vrouw zij is geweest. Sowieso was in mijn ogen bijzonder, dat zij al voor 1910 was opgeleid en geslaagd als onderwijzeres en in de jaren daarna had ze zowel de bevoegdheid voor lessen Frans als lessen Engels behaald. Zij heeft nog minstens 10 tot maximaal 15 jaar gewerkt, tot ze in 1960 naar Eindhoven verhuisde. Over oma schrijf ik nog berichten.

Papa

Wat ik mij pas realiseerde tijdens het onderzoek naar dit ongeval was, dat papa helemaal niet wist dat zijn vader dood was toen hij in 1945 na de oorlog thuiskwam uit Zwitserland, waar hij had verbleven in een interneringskamp. Hij was daar geïnterneerd vanaf april 1944. In Amersfoort hadden ‘ze’ , oma en oom Wim, hem al voor dood opgegeven. In september 1945 keerde hij echter terug. Over papa en zijn tijd als Engelandvaarder, vluchteling en asielzoeker heb ik het ook nog in latere berichten.

Oom Wim

Ik heb meerdere brieven van Oom Wim uit de beginjaren ’90, waarbij hij óók inging op de situatie van opa’s dood, papa’s afwezigheid en de moeilijke periode van de hongerwinter erna. Bovenaan een fragment daarvan. Hoewel hij zei dat hij en zijn moeder erg dicht naar elkaar waren toegegroeid in die jaren moet er ook met hem wat gebeurd zijn dat zijn binding met Nederland heeft veranderd. Ik schijf nog over hem.

Binnenkort

Ik vertelde, dat ik even pauze nam om een compleet nieuwe set documenten te scannen en beoordelen. Gewoon in een map thuis, die ik al had, maar ergens gedurende de afgelopen jaren gevuld had en vervolgens vergeten. Een dikke map, met grote diversiteit. Dat scannen en in verhaal omzetten kostte me een paar weken tijd. Het publiceren van blogberichten schortte ik een weekje of wat op. In februari gaan we verder, dacht ik nog! Maar naar nu blijkt kan ik met sommige van die vondsten alvast een voortzetting maken. Het is ook een soort bescherming, want veel nieuwe en in sommige gevallen ook niet erg plezierige informatie, verplichten me om op zijn minst wat verder te denken over het verhaal van de familie alvorens ik dat publiceer. Laat ik beginnen, overmorgen, met een verhaal dat ‘zichzelf vertelt’ en hoewel opa niet veel kon doen aan wat er met hem gebeurde, het voorval zegt toch wel iets over zijn eigen positie in het leven en de keuzes die hij maakte.