Wat de Vaderlandse Club wilde

Je zit je nu af te vragen: “Serieus??? Welke kant wil hij op met al die verhalen over de politiek van Nederlands Indië?” Dusssss …. ik zal je kort vertellen wat men vond in die Vaderlandse Club en tegelijk duidelijk maken wat dat van doen heeft met Opa Wim Engel senior.

Eerst die club

Enerzijds heeft deze vereniging de naam te danken aan het discussieclubje waarmee het allemaal is begonnen. Anderzijds was die afkorting te goed om de kans niet te missen, te worden gezien als club met de nieuwe VOC mentaliteit.

Vooralsnog heb ik geen bewijs dat mijn opa er toen bij was, maar zeker is, dat hij in die periode in Soerabaja was. De foto hieronder is veelzeggend. Je ziet Wim Engel sr als tweede van links zitten aan een uitgebreid gedekte tafel met 9 andere witte mannen in witte pakken. Op de achtergrond staan de bedienden, zonder uitzondering van Indische afkomst. Het is de moeite waard om eens in te zoomen op de gezichten van de mannen in wit. Zelfverzekerd, zullen we dat zeggen??? of heb je er nog andere woorden voor???? Ikzelf eigenlijk wel….

Deze foto vond ik in mijn archief bij de documenten en foto’s die ik de afgelopen weken onderzocht. Het is zonder twijfel de ultieme koloniale foto in de collectie van mijn grootouders. Ik ga ervan uit dat deze ergens in april 1928 genomen is in de Simpang Sociëteit van Soerabaja, waar opa vlakbij woonde. Waarom zou hij zo bewaard zijn, niet in een album, maar als een object op zichzelf??? De tafel is nog gedekt, maar zo te zien is het kopje koffie al geweest en wordt er nagetafeld. Ter ere van wat zou werd deze foto genomen??? Ik zou de gok willen wagen, dat het was ter gelegenheid van de oprichting van de Vaderlandse club. Wat wilde die club??

Wensenpakket

Wat ter tafel kwam zal vast óók geweest zijn de gewenste Nederlandse reactie op alle stormachtige ontwikkelingen. Een reactie, die in de ogen van deze mannen snel, gezagvol en strak moest zijn. Dat hautaine idee van de Nederlandse overheid als ‘het cement dat de archipel bijeenhoudt‘, de gedachte dat Nederland vanzelfsprekend superieur was, dat idee leidde tot de Vaderlandse Club. (1) Misschien vind je dat verbazingwekkend, maar een belangrijke reden dat ik deze conclusie bij die foto trek is, dat een van de tafelgenoten, de derde van rechts, niemand anders is geweest dan de officiële oprichter van de club, Henk Zentgraaff. Verder onderzoek zou ook de namen van andere disgenoten boven tafel moeten kunnen krijgen…. Zou me niet verbazen dat bekende namen opduiken.

(1) Zie Drooglever over De Vaderlandse Club, blz. 32

Vrij zeker is verder, dat Wim Engel net als veel andere Nederlanders de Simpang Sociëteit bezocht. In die sociëteit kwam de club samen. Het was een groep, die zich dus al vrij snel na het ontstaan begon op te stellen als een politieke partij. Het wensenpakket week af van andere partijen. Zij wilden juist niets van het associatiebeginsel  weten, dat de andere partijen nastreefden. Dat beginsel kwam erop neer dat samenwerking gezocht moest worden tussen alle ‘rassen’, als oplossing voor de toekomst van Indië. Niets daarvan, zeiden ze bij de VC. De belangen van Nederlanders en ‘indo-europeanen’ moesten veel zwaarder wegen. “Nationalistisch en gezagsgetrouw‘, zo karakteriseert Bas de Wit de partij of club in zijn dissertatie over de VC als voedingsbodem en wegbereider voor de NSB. In oktober van 1929 hadden zij zelfs al 6000 leden en een eigen tijdschrift.

Rechts nationalisme

VC leden vonden het ‘slap-ethische’ gedoe van de Nederlandse overheid en de Gouverneur Generaal (De Graeff) helemaal niks. Ze eisten krachtige gezagshandhaving en strenge aanpak van alle ondermijnende activiteiten. Het is duidelijk wat en wie er bedoeld werd. In 1927 had Soekarno de INP, de Indonesische Nationale Partij opgericht, die als eerste de onafhankelijkheid propageerde. Daartegen kwam de VC op en koos daarbij de rechterzijde van het politieke firmament.  En rechterzijde is nog zwak uitgedrukt, er werden ook reactionaire elementen aangetrokken tot de VC. Als eerste voorzitter van Oost Java (waar Soerabaja ligt) werd Ir H.W. van der Voort gekozen. Deze naam kwam ik in mijn onderzoek diverse malen tegen en ik wil er graag een ander bericht aan wijden om te tonen wat dit betekende. Diverse VC voormannen verweten de overheid dat zij ‘ziende blind’ was en niet adequaat reageerde op deze druk. Het beginselprogramma dat onder leiding van de nieuwe voorzitter, R.A.A. Fruin (die zien we óók nog terug….) werd geformuleerd liegt er nog steeds niet om: 

De eenheid van het rijk is onaantastbaar en onbespreekbaar. Een eenheid van het Indonesisch volk bestaat niet.  Het Nederlandse gezag is het cement dat alles bij elkaar houdt. Zonder dat geldt het recht van de sterkste en gaat het economisch verband verloren. Nederland moet voor het hele land en de hele bevolking een welvaartspolitiek volgen en dat is synoniem met het Nederlandse belang. Indië is hervormingsmoe, je krijgt er alleen ontevredenheid, misverstand en onrust mee. Pas wie economisch mondig is mag meepraten. Destructieve invloeden moeten zonder aarzeling onschadelijk worden gemaakt. Aanranding van het gezag blijft in principe nimmer ongestraft. Land- en zeemacht dienen sterk genoeg te zijn om krachtig in te grijpen. 

Hamer (om één van de reactionaire mannen te noemen) en Fruin maakten er in toespraken geen geheim van dat deze beginselen gehandhaafd moesten worden om de Nederlandse, blanke,  bevolking te beschermen. Hamer deed met scheldkanonnades regelmatig een duit in het zakje. “De Nederlandse politiek had gespeculeerd op eigenschappen die de inlanders niet hadden en verwachtingen gewekt waaraan geen waarachtige Nederlander kon voldoen.” Daartegen stelde de VC de Groot-Nederlandse gedachte, die je destijds vooral tegenkwam in de koloniaal-conservatieve stromingen: Nederland had niet alleen het bezitsrecht over Indonesië, maar zelfs het auteursrecht[1]. Het waren immers de Nederlanders geweest die ‘Indië geschapen hadden’. Het staat er echt, zie bladzijden 39-40 van het boek ‘De Vaderlandse Club‘ van Dr. P.J. Drooglever, dat ik hier probeer samen te vatten. De schuingedrukte – rode – tekst hierboven komt eveneens uit dat boek. 

[1] De metafoor van het auteursrecht is op zich al storend genoeg. Grootneerlandisme zoals het ook wel genoemd wordt is evenmin een onschuldige term. Teveel om daarop nu in te gaan….

Flirting fascism

Wat de politieke richting betreft: zeker, nationalistische denkbeelden en gevoelens. Zeker , zéér koningsgezind. Hoe extreem, dat staat open voor interpretatie. De al genoemde Bas de Wit bijvoorbeeld zag de club als ‘voedingsbodem en wegbereider’ van het fascisme. Volgens mij zijn daarbij wel enige kanttekeningen te plaatsen. De NSB had in 1940 slechts 4% van het electoraat, maar naast die partij waren er veel meer met vergelijkbare denkbeelden over nationalisme. Hij laat bijvoorbeeld het evenzeer rechtse Verbond voor Nationaal Herstel buiten beschouwing. Ik heb zo het idee, dat opa, inmiddels in Nederland, daar meer mee te maken heeft gehad dan met de NSB. Hun kamerlid Westerman zat in dezelfde commissie waarvan opa secretaris was. Met name, echter, in de periode 1933 tot 1935 waren er in Indië duidelijke toenaderingspogingen tussen de VC en de nog nieuwe NSB, waarvan de leider Mussert in 1935 ook een bezoek bracht aan Nederlands Indië. In 1933 was echter Wim Engel al een half jaar in Nederland en woonde het gezin in Den Haag.

Conservatief, dat was men ook. Waar het bij de NSB ging om een volkse beweging die desnoods met geweld één leider aan de macht wilden brengen, daar zagen veel VC leden, die een wat meer elitaire doelgroep kenden, toch een grens. Dat ondersteunt ook Bas Smit. In 1935 was het wat de NSB in Indië betreft nog even ‘booming’. Verhoudingsgewijs zijn de aantallen leden van beide groepen verbazingwekkend groot.

Er waren ook belangrijke verschillen. Nederland als democratie, dat vond de NSB maar niks. De VC was en bleef democratisch. Over de bestuursstructuur van Nederlands Indië waren NSB’ers werkelijk erg enthousiast. Per slot van rekening kende men daar al veel langer één almachtig heerser, de GG. Ze dachten met gemak onder die macht van Mussert en consorten iedereen te kunnen verenigen. De NSB werd luid toegejuicht toen hij Indië bezocht. Helemaal klaar voor fascistische overname, zo moet gedacht zijn.

Het leek er even op dat VC en NSB wel samen verder konden. In ideologisch opzicht zag men aanvankelijk weinig verschillen. Er was een zekere vorm van ‘vrijage’ gaande. Toch is het er nooit van gekomen en zelfs een verkering zat er niet in. Smit, Drooglever en ook Loe de Jong zagen in, dat de bezwaren vanuit de VC tegen de NSB vooral door pragmatische overwegingen waren ingegeven: Ze visten in dezelfde vijver. Daarom zag je in die eerste tijd ook veel dubbele lidmaatschappen, hetgeen ook na korte tijd verboden werd door het VC bestuur. De NSB trok de conclusie dat men dan beter maar zelf een partij in Indië kon oprichten, in plaats van een fusie met of overname van de VC. Ik citeer Dr. Loe de Jong:

“Ja, omdat zij als deel van de Nederlandse NSB steun kon gaan verlenen aan een beweging die beloofde, een ander Nederland te doen ontstaan: ontheven aan alle verdeeldheid, bevrijd van partijtwisten, anti­ socialistisch, autoritair bestuurd, militair sterker. Zulk een Nederland zou aan de verlangens van veel in Indië werkzame Nederlanders tegemoet komen. In hun deel van de samenleving kwam de voor Nederland zo karakteristieke ‘verzuiling’ met haar sterke levens- en wereldbeschouwelijke bindingen nauwelijks voor; de groeperingen die als filialen van de in Nederland invloedrijkste politieke partijen gezien konden worden, waren klein, in het Indisch staatsbestel speelde de democratie een onder­ geschikte rol en uit de koloniale verhoudingen vloeide de behoefte voort aan het ‘sterke gezag’ (welkom ook aan veel Indische Nederlanders!) dat Mussert voor Nederland in het uitzicht stelde. Hitler die dat ‘sterke gezag’ in Duitsland ging verwezenlijken, kreeg in ’33 en eerstvolgende jaren in Indië in de Europese bladen een uitgesproken goede pers en de Indische NSB die van eind ’33 af aanhangers ging werven voor Musserts denk­ beelden, mocht zich van meet af aan verheugen in de steun van verscheidene van die bladen*, o.m. van Het Nieuws van de Dag, De Locomotief en het Algemeen Indisch Dagblad en vooral ook van De Java-Bode, die sinds ’31 onder hoofdredactie stond van Zentgraaff, een van de oprichters van de Vaderlandse Club — deze had, eveneens in ’31, geweigerd als journalist de leiding van het bestuur van die groepering te aanvaarden en had als lid bedankt.”

* De namen van deze kranten kwam ik, net als die van Zentgraaff, voortdurend tegen als ik W.F. Engel in de vroege jaren '30 onderzocht.

Toch maar niet

In de woorden van Bas Smit (p11) : “; de (redelijk) gematigde VC bleek geen afdoende podium meer voor conservatieve, reactionaire en fascistisch-georiënteerde Europeanen in Nederlands-Indië.” In 1935 had de NSB in Indië meer leden dan de VC. Vanaf 1937 echter ‘stort de Indische tak van de NSB in‘ (Smit p 17) en kreeg alleen nog het geld de aandacht, dat Indië voor Nederland genereerde (1/7 van het BNP van dat moment). Met name de rassenideologie van fascistisch Europa was bij veel mensen in Nederlands Indië in het verkeerde keelgat geschoten en ook het idee van één almachtig staatshoofd werd afgewezen… Van de NSB kennen we de geschiedenis. Op een vergadering in Den Haag , 14 september 1933 werd door de sprekers verzekerd, dat er tussen de NSB, dan nog vertegenwoordigd door de Nederlands Indische Fascisten Organisatie ofwel NIFO, en de Vaderlandse Club geen enkele samenwerking was. Als je Volk en Vaderland – lijfblad van de NSB – leest zie je inderdaad, dat van die samenwerking gedroomd werd, maar je zult mij niet kwalijk nemen dat ik van dit blad geen afbeeldingen of verdere inhouden opneem in dit bericht. Dat kun je zelf wel opzoeken als je dat wilt. Je krijgt er dan wel eerst de mededeling bij dat zo’n artikel ‘discriminerende, beledigende of tot haat aanzettende uitlatingen kan bevatten.‘

Wat betreft de Vaderlandse Club verliep het evenmin goed. De VC bleef weliswaar bestaan tot aan de invasie van Japan in 1942, maar niet zonder heel, heel veel onenigheid.

• Voorzitter-in-spé Hamer vertrok al in 1934 met heel veel ruzie en zou later toch eindigen bij de NSB en nog hoofdcommissaris van politie Den Haag worden.
• Fruin zocht zijn heil en vond het niet in Nederland, om tot slot in 1940 de hand aan zichzelf te slaan.
• Dr. Wolff was even de gedroomde opvolger, maar uiteindelijk werd hij geroyeerd.
• Anderen volgden hetzelfde pad.
• De afdeling Nederland, waarbij Opa Engel was gaan horen, hield zich in ’33 en ’34 bezig met de kwestie Nieuw Guinea en haar rol was daarna eigenlijk uitgespeeld. Misschien was dat een reden om uit Den Haag te vertrekken en in Soest te gaan wonen, maar dat is eigenlijk wishful thinking, want een verhuizing vond pas plaats in juli 1935.
• De Ir. van der Voort die ook bij dat comité hoorde zou de kant opdrijven van de Vrijheidsbond, die vlak voor de Tweede Wereldoorlog zou opgaan in de Partij van de Vrijheid. Nee, niet PVV maar PvdV, welke na de oorlog de VVD zou gaan vormen. Hoe dan ook, de VC vormde in al die jaren geen bond met de NSB en ook niet met de VNH.

Binnenkort

Hoewel het laatste woord over de Vaderlandse Club zeker nog niet gezegd is laat ik het voorlopig hierbij. Ik raad je aan de foto goed in gedachten te houden. Eerst vind ik dat je even moet weten hoe dat met de van oorsprong Nederlands Indische en voor Nederlands Indië bedoelde vereniging in Nederland is verlopen en vooraleerst, op welke manier mijn opa Wim Engel sr daarbij betrokken was. De advertentie hierboven geeft eigenlijk al iets weg daarvan. Ik heb een ogenschijnlijk onschuldig lijstje gevonden, waar eerlijk gezegd meer over te vertellen is… en een brochure waaronder zijn handtekening staat. Maar dat laatste staat op de rol voor maart.