Organisatie van de LBD

Een korte blik op de organisatie van de luchtbeschermingsdienst is nodig om te begrijpen met wie mijn opa te maken kreeg vanaf augustus 1939. Het schema dat je bij dit bericht zag staan geeft daar een redelijk goede indicatie van. Ik heb dit letterlijk overgenomen uit schema’s die ik vond in de documenten van JHA Jacometti, Hoofd nr 2 van de LBD.

Jacometti zag de noodzaak in van een professioneel opgezette dienst om snel en effectief in te grijpen in geval van nood bij luchtaanvallen. Je begrijpt, waarom als hoofd van die dienst iemand met militaire achtergrond was gekozen. De kern van de LBD moest een overzichtelijk en klein ploegje worden met als ‘spin in het web’ het Hoofd LBD. Hij had een staf waarmee hij overlegde en kon ter alarmering diensten inzetten. Voor groter effect en vanwege kosten werden allerlei reeds bestaande gemeentelijke diensten betrokken bij de te leveren hulp. Een kort overzicht levert al een tiental diensten op:

1. Politie
2. Brandweer
3. Geneeskundige dienst
4. Gas- en Waterleiding
5. P.U.E.M. = Elektriciteitsbedrijf
6. Openbare Werken
7. Gemeentereiniging
8. Bouw en Woning toezicht
9. Abattoir
10. Gasverkennersdienst

Daarnaast had je een systeem om de verschillende ‘vakken‘, wijken en blokken van Amersfoort snel en goed te bereiken. Vakleiders en wijkleiders waren nodig om de ploegen ‘aan te sturen’. Jacometti (en voor hem Fischer) heeft ook nagedacht over welke taken en bevoegdheden dan te pas kwamen. Iemand die vak- of wijkleider was moest ordonnansen opdragen om direct bv de geneeskundige dienst in te zetten of bij de hoofden aan te vragen dat die hulp geboden werd.

Enfin, dat is in theorie de basis van deze hele organisatie. Het werd tegelijk met het verplicht geworden Luchtbeschermingsplan in grafische vorm gepresenteerd. Hier lees je het plan van april 1940, exact een maand voor de Duitse inval, gepubliceerd o.a.v. mijn opa als Hoofd van de LBD, vastgesteld door de burgemeester (pg 43). Maar plannen of schema’s zeggen natuurlijk niet alles over de ‘bemensing van de bescherming‘. En daar zaten wat karaktertjes tussen, zo ontdekte ik.

Redenen, waarom het plan Fischer veranderd is

Op 28 oktober 1938 verschijnt JHA Jacometti, Hoofd van de LBD op een vergadering met B&W van Amersfoort. Hij geeft toelichting op de begroting en voegt daar enkele dagen later, op 2 november nog een brief aan toe, waarin hij uitlegt waarom de plannen, gemaakt door Fischer, zijn gewijzigd. In zijn eigen woorden:

1. Het plan was te ingewikkeld en daardoor zeer moeilijk uit te voeren
2. Het plan was duur, bovendien stond het rendement van het te besteden bedrag niet in verhouding tot de voordeelen van de zware bezetting van de stad met luchtbeschermingsorganisaties.
3. Het nieuwe plan, dat veel eenvoudiger van opzet is, en in veel vlugger tempo kan worden uitgevoerd, voldoet heel goed aan de eischen te stellen aan een behoorlijk functioneerende Luchtbeschermingsorganisatie.

Daarop volgt nog een redenering voor het waarom achter de hiërarchie van de organisatie, waarbij het Hoofd de leiding moet hebben. Dat aspect is met name van belang voor de periode in 1939 dat mijn opa het gaat overnemen en hij vrijwel direct aanloopt tegen verzet tegen deze organisatievorm. Verzet in briefvorm, die vaak een onprettige bijsmaak krijgt, omdat het vooral tegen de persoon van Willem Frederik Engel wordt gericht.

1. Je kunt dit niet in handen gegeven van een vereniging, omdat de overheid daar heel weinig invloed op kan uitoefenen. Bij verschil van mening tussen bestuur VNL en overheid, de druk op de overheid van die vereniging ongewenst sterk. Het effect zal versterkt worden naarmate deze organisatie beter op poten komt te staan. Giacometti zegt: “Hoe beter de organisatie wordt, hoe machtiger de vereeniging staat.”
2. Vrijwilligersorganisatie kun je evenmin identiek maken aan gemeente organisatie. Medewerken van die diensten zijn per slot van rekening “in gemeentedienst“. Vrijwillig moet vrijwillig blijven, maar de DIENST heeft een “Hoofd” nodig, “… die zijn instructie van de overheid. ontvangt, zodat de leiding van de organisatie rechtstreeks door de overheid wordt gecontroleerd en deze dus op elk gewenscht oogenblik in de leiding of in een onderdeel daarvan kan ingrijpen, zonder daardoor de geheele organisatie te treffen.” en dan is de organisatie dus “een afdeling v.d. Luchtbeschermingsdienst onder een “Hoofd Burgerorganisatie” [opm: een van de eerste conflicten zou in september 1939 zijn met precies dat Hoofd Burgerorganisatie]
3. “De organisatorische redenen behoeven geen nadere bespreking.“, waarmee Giacometti doelt op eindeloze discussie binnen de vereniging.

Deze brief is zeer verhelderend, niet alleen omdat Giacometti hier getuigt van goed inzicht in wat er nodig is binnen een Dienst en wat er niet mogelijk is met een Vereniging, maar ook omdat het voorspellend blijkt te zijn voor de wrijvingen die ontstaan als een dergelijke strakke organisatie moet worden geïmplementeerd in Amersfoort, of beter nog binnen de Nederlandse cultuur (en niet de Duitse van dat moment). Naar aanleiding hiervan zullen zich in het vooroorlogse Amersfoort de nodige veenbrandjes en uitslaande branden voordoen, omdat de werkelijkheid nu eenmaal graag afwijkt van het ideaal. Bovendien maakt het zichtbaar welke ‘spelers’ in dit systeem aan de bal waren of niet. Ik noem ze hier even kort:

• G. Doorman
  Hoofd van de Burgerorganisatie, vertaald als voorzitter van de vrijwilligers in de NVL, de Nederlandse Vereniging Luchtbescherming. Deze Kolonel G. Doorman, is later Commandant van de vierde Artillerie Brigade te Amersfoort; Ik vermoed, dat hij familie is van de beroemde in 1942 gesneuvelde Karel Doorman.
• J. van Randwijck
  Vanaf 1912 tot uiteindelijk 1945 na een pensioenperiode vanaf januari 1941 de burgemeester van Amersfoort
• K. Kaan,
  gemeentesecretaris van Amersfoort in de periode dat mijn opa Hoofd was van de Luchtbeschermingsdienst. Op veel documenten komt tevens interne communicatie voor tussen deze secretaris en de burgemeester.
• Wijnand van Haselen
  De commandant van de brandweer, die later met een smoesje van burgemeester Harloff zijn ontslag kreeg. De Luchtbeschermingsbrandweer stond onder brandweercommandant, van Haselen die dat sinds 1926 was. Vanaf juni 1927 was hij feitelijk het eerste Hoofd LBD. Ik heb hem niet opgevoerd in deze verhalen, omdat ik er nauwelijks documenten over vond. In de NSB periode werd de brandweer omgedoopt tot brandweerpolitie. Deze bestond uit 608 man; met een vaste kern van 30 en vrijwillig 40 . Er zaten vanaf december 1943 steeds meer NSB’ers bij
• Hr. C.B.F. Korink,
  Tandarts en wijkleider van de LBD, die aan de Westsingel woonde, direct achter de OLV Toren. Hij speelde een kwalijke rol bij het verraden van de Ordedienst die verzetsbijeenkomsten had in de toren. In 1943 werd hij ook door het verzet vermoord.
• Hr. C. B. van der Tak
  Stadsarchitect van eind jaren ’20 tot het einde van de Tweede Wereldoorlog. Hij staat bekend als de architect van het (voormalige) gebouw van het Stedelijk Lyceum van Amersfoort, maar voor mijn verhalen is van groter belang, dat hij lid werd van de NSB en niet alleen dat, in 1943 werd hij effectief het nieuwe Hoofd van de LBD. Al direct na het ontslag van mijn opa was hij actief in die richting
• G. Goorhuis
  Tot in 1943 was deze Gerard Goorhuis commissaris van politie en hoewel hij toen door de NSB burgemeester werd ontslagen wegens gebrek aan medewerking aan de nazificatie van de Amersfoortse politie, heeft hij óók tot die periode meegewerkt aan de maatregelen tegen Joden in de stad. Van de oorlogsbiograaf van Amersfoort, Bloemhof, krijg je dan ook een nogal ambivalent oordeel over deze man. In zijn Bachelor scriptie “Amersfoortse politie 1940-1942” wijdt ook Jannis Lootens (mij bekend van zijn werk in Archief Eemland) aandacht aan die dubbele interpretatie.
• Ir. Hr. M.P.H van der Veen
  wijkleider bij de luchtbeschermingsdienst in Vak II, wijk D . Deze ingenieur is een van de brievenschrijvers met ongezouten kritiek op het optreden van W.F. Engel als Hoofd van de LBD
• Hr. H. A. Fischer
  Eerste Hoofd Luchtbeschermingsdienst en maker van de eerste plannen in dat opzicht. Was van mening, begin januari 1936, dat “.. ... bij oorlogsgevaar of oorlog, de diensten door vrijwilligers verricht in luchtbeschermingsdienst, door het gemeentebestuur betaald of vergoed worden. evengoed als de werkuren door gemeentepersoneel in dien dienst verricht, moeten worden betaald.” Zoals al eerder gemeld, na eind 1938 heb ik niets meer over hem kunnen vinden. Op zijn wens tot betaling van die diensten reageerde overigens B&W negatief. Voor het dan in functie zijnde personeel maakt hij eind januari 1938 nog wel een overzicht dat duidelijk moet maken dan leden van de LBD (merendeels politie: “Het politiepersoneel is voorlopig vrijgesteld van opkomst onder de wapenen bij oorlog of oorlogsgevaar“) niet moeten worden opgeroepen tot dienstplicht.
• Hr. C. G. Beltmann,
  Directeur Openbare Werken bij de Gemeente Amersfoort en veelvuldig in contact met mijn opa in die hoedanigheid

Zelfbescherming is het toverwoord

In 1937 en ’38 wordt heel duidelijk, dat luchtbescherming bittere noodzaak wordt, maar even bitter is het gegeven, dat men hiervoor nauwelijks geld wil uittrekken. Omdat de bevolking toch al tot een zekere vorm van zelforganisatie komt is de oplossing erg makkelijk: ZELFBESCHERMING!! Leden van de NVL werken zo hard, redeneert de overheid, dat dit vanzelf wel doorgaat en heeft als prettige bijwerking, dat geen of in ieder geval weinig kosten voor rekening van staat of gemeente komen.

Binnenkort

Wil ik beginnen aan de periode van 1 augustus 1939 tot en met 6 februari 1941, de tijd dat mijn opa, Willem Frederik Engel senior, Hoofd was van de Luchtbeschermingsdienst in Amersfoort. Ik denk dat dit vooral in april zal worden gepubliceerd. Voordat het zover is besteed ik zoals ik ook eerder zei, even aandacht aan zijn voorganger Majoor JHA Jacometti.