Album Poerwokerto

Ik noemde dit album eerst het driehoekenalbum, dat nogal vergeelde foto’s bevatte. Logisch, want het is inmiddels meer dan 100 jaar oud. Bij nader inzien valt het beter te beschrijven als het Poerwokerto album, omdat het vooral foto’s bevat van dat stadje waar in 1922 mijn vader geboren werd. De onderstaande foto’s geven daarvan een impressie.

Het gezin Engel, inclusief de jonge Wim junior, was een jaar eerder naar Indonesië, het toenmalig Nederlands Indië, geëmigreerd. Daar werd dus in Poerwokerto op 17 mei 1922 Han Engel geboren….

Opa Wim had eind 1920 al bericht ontvangen dat hij was aangenomen als ambtenaar bij het ministerie van de Gouverneur Generaal van Indië. Je mag dat gerust de ‘onderkoning’ noemen. Zij voeren met de SS Vondel die kant op en dat kostte een paar maandjes voor zij aankwamen bij Tandjong Priok, Batavia (nu Jakarta), de haven. Links zie je het schip, terwijl het een voorraad kolen inneemt bij Port Said in Egypte, in het midden een vage foto van het jonge gezin en rechts de bijna 2 jaar oude Wimmy die over het dek zwalkt. Wanneer je inzoomt op de foto rechts dan zie je dat Oma Engel – Henriëtte – de gewoonte had om met een wit potlood bij vrijwel elke foto een kort commentaar of een datum te schrijven. Op deze bladzijde staat vlnr en van boven naar beneden:

• Augustus 1921 – Bandoeng
• „Harry in de nieuwe blauw crêpe de chine in den tuin van Gedong Woelong”
• a/b S.S. Vondel
• Wimmy mei 1921
• Pasfoto H.A.Ch.E. Engel – de Reede

Poerwokerto ligt ongeveer op het midden van Java. Voor zover ik weet is de eerste plaats van vestiging Bandoeng geweest. Uit een ander, nog ouder album, kon ik afleiden dat het adres Oosteinde Binnen was, welk nummer is onduidelijk. Naast foto’s zie je in albums vaak een verzameling prentbriefkaarten, hetgeen een van de hobby’s was, die Henriëtte (die wij later Oma Engel zouden gaan noemen) bezig hielden…. Onder andere een foto waar men baadt in de rivier bij Banjaran. Of dat ook de familie is??? In Poerwokerto hebben ze krap 1 jaar gewoond. Er zijn toch behoorlijk wat foto’s van in dat album. We zien Henriëtte hier in een witte jurk (crèpe de Chine) in de tuin bij het huis. Denk je niet dat zij op de foto rechts zwanger was van haar tweede kind, ‘ons pap’, Han?? Hanny?? Hanneman???

Terwijl Wim senior zich achter zijn bureau zet (aan huis??, oma noemt het zijn ‘vierkeet’, hetgeen technisch gesproken een schuurtje was waar de visser zijn netten kon boeten ) zit Wim junior wat beteuterd op een paaltje. Het is dan ook de geboortedag van zijn broertje.

Gelukkig kan Wimmy ook wat lol maken, zoals op onderstaande foto’s te zien is ….

Dan is het zover. Oma schrijft later in haar dagboek : “Onze jongens, we hebben er twee, schelen bijna drie jaar. Wimmy werd 4 juni 1919 geboren en Han 17 Mei 1922. Reeds lang van te voren had ik met Wimmy over het „kleine kindje” gepraat. Toen de wieg in huis kwam zei hij: „Mama kom eens kijken. Hier is bed voor kleine kindje sape.” Aangezien we hoopten op een meisje, hadden we het voortdurend over „Hannie” En toen het kindje er eenmaal was noemde Wimmy hem steeds Hannie. Toen Hanneman zoo ongeveer een uurtje oud was, mocht Wimmy hem komen kijken.
Op den arm van Wim kwam hij binnen en zag het kleintje bij mij in bed leggen. Kijk, Mama, daar is het kleine kindje. Even daarna liep hij weg en kwam met een mooie veer, die hij uit zijn speelgoed haalde, terug. Die gaf hij zonder iets te zeggen aan broertje en verborg toen zijn gezichtje in mijn nachtpon. ’s Middags kwam hij weer kijken en zei: „Waar is het kindje”” Ik zei: „ kijk daar in de wieg” Oh ja! en hij klom er zelf bij. Lief kindje hè Wimmy… Ja, Wimmy oók lief. Dat is het eenigste beetje van jaloezie, dat hij tot nog toe gegeven heeft.
Van alles ontdekte hij aan Adeetje. Adeetje had oogjes en oortjes en eens dat ’t kleintje sokjes aan had zei hij „Adeetje heeft schoentjes aan.” Den eersten nacht werd hij wakker van Han’s huilen. Hij zette dadelijk ook een keel op en was niet gerust voordat Wim hem opgenomen had en had laten zien, dat de zusters voor het kindje zorgden. Zijn blijdschap was heel groot toen Wim mij in de voorgalerij droeg. Dadelijk kwam hij met zijn tafel vlak tegen mijn stoel geschoven zitten spelen. Tegen Moeriuk zei hij: „Njonja lida bisa djalan.” Den volgenden dag, toen ik voorzichtig liep was hij daár weer verrukt over en vertelde iedereen dat Njonja bisa djalan. [volgens mij Maleis voor De tong van Njonja kan lopen.]
Hij is dol op Han en wil hem van alles geven, b.v. knikkers en katjang goreng. Bepaald gevaarlijk. Eerst zei hij altijd „Ja” als men hem vroeg om Adeetje mee te mogen nemen. Maar al heel gauw werd dat „Neen” Adeetje is voor Wimmy. Hij praat verbazend veel en vlot Maleisch, doch kan het even goed in het Hollandsch. Ik zeg altijd: wat zeg je toch. Zeg ’t maar in ’t Hollands en dan doet hij het dadelijk. Zoo’n kind leert twee talen vlot tegelijk. Hij is heel goed bij en heeft allerlei leuke opmerkingen. Op een middag lag ik nog in bed. „Wimmy is de krant er al en is er ook een brief?” „Ja” Haal die dan eens. Straks as Mama pakean Wimmy halen brief voor hij . Hij zegt vaak niet netjes „Ja”. Dan verbeter ik hem. Laatst vraagt hij wat aan Wim en zegt deze heel gek „Ja” Zoo mag Papa niet zeggen, dan Mama geeft klap aan Papa. Papa moet zoo zeggen. Kan Papa wel!
Elken avond wordt hij totaal ingesmeerd met roode hond wassching en bedak. [vermoedelijk een rituele wassing die de ziekte rode hond moest bestrijden..] Hij heeft dan het uiterlijk van een clown en komt dan in de voorgalerij bij WIm op schoot zitten. Dan rijdt hij in een sado overal heen en heeft een denkbeeldige kekanan (zweep) en bel. Weliente weliente doet de bel en dan rijdt hij overal heen. Tegenwoordig heeft hij veel aardigheid in bouwen. Vooral treinen. Ook moet hij elken dag een foto uit het album zien, waar een trein op staat. „Mama kijke, boekje trein. Eventjes maar.”

Het huis van de familie mag je koloniaal en riant noemen, denk ik. Het vermoedelijke adres was Telokbetongweg 32. (Telokbetong is een stad op het eiland Sumatra)

Er was personeel om voor van alles te zorgen, dat herinner ik me nog uit verhalen van oma. Zo was er een baboe die voor de kinderen zorgde, een tuinman en een ‘kokkie’. Het is wel duidelijk wat die deed. Wie er precies naast oma en Wimmy zit weet ik niet en ook de identiteit van het kind van de buren is me niet bekend.

Djember

Voor spelen was alle tijd, lijkt mij. De foto’s zijn ruim 100 jaar oud en nogal vervaagd, maar te zien is dat ze lol hebben. Papa is op dat moment 8 maanden oud. Ergens in deze fase – 1923 – deed zich de verhuizing voor naar de stad Djember, waar Wim senior een nieuwe invulling van zijn baan vond. Vergis je niet. Dat is van Midden Java naar Oost Java, maar komt toch neer op ruim 650 kilometer. Vanaf dat moment is ook Oost Java de regio waar het gezin verblijft, om te beginnen dus in Djember. Ik vond geen adres, wel een foto waar Oma Harry op de fiets staat bij Hotel Berglust….

Op de foto’s hieronder krijg je een indruk van juli 1923…. Papa heeft dan net leren lopen… Je ziet “1. Wimmy in de tuin tussen 4 bedienden „September ’22”, daarnaast 2. Kokki bij de opgediende tafel. „September ’22” en 3 „Wimmy en Han samen in de tuin 8-7-’23”. Onderaan rechts een foto die ook zal worden opgestuurd naar Nederland, getiteld 4. „Grootjes de Reede. Harry met zoons. 8-7-’23”

Soerabaja

Een jaar later staat het gezinshuis in Soerabaja… aan de Bothstraat nummer 18. In oktober 1923 zijn ze al verhuisd en Wim neemt – naast zijn woonhuis – residentie op in de Sociëteitsstraat nummer 4. Een belangrijke locatie voor de komende jaren, aangezien hij in december 1923 eervol ontslag vraagt en krijgt en in januari 1924 begint als zelfstandige expediteur met een eigen BV, Engel & Co Expediteurs… Hij verwacht schijnbaar goed te kunnen verdienen en steekt nogal wat geld in de onderneming. Helaas, na een jaar al blijkt dat deze onderneming het niet zal halen. Ze blijven niet wonen in Soerabaja, want Wim solliciteert bij een van de grote Suikerfabrieken op Java, de Oei Tiong Ham Suikerfabrieken te Semarang. Dat zal dan weer een verhuizing betekenen, opnieuw naar Midden Java. Wim wordt assistent boekhouder bij deze firma en zal het jaar (13 of 14 maanden) dat hij daar werkt ook gebruiken om zijn voelhorens uit te steken naar een nog betere baan…. De foto’s met Han op het driewielertje werden genomen op 1e Paasdag van 1924.

Zittend in een kinderstoel voor zijn vader zie je de kleine Han Engel, helemaal kaal …. Het adres in Soerabaja is inmiddels Cannalaan 25. Op de foto er rechtsboven zie je een heel andere Wim Engel aan zijn bureau. Er is in 1925 blijkbaar van alles gebeurd. Han en Wim hebben echter nog steeds de tijd om te relaxen in de tuin …. en om verkleedpartijen te doen … (Al kunnen dit ook gewoon de mantels zijn die nodig waren tijdens het regenseizoen..)

Suikerriet

Zoals gezegd, na het experiment met de expeditie volgde een jaar – 1925 – waarin Wim werkte voor de Suikerfabriek in Semarang, nauwkeurig gezegd in Pakkies. (Tegenwoordig Pakis, dat ten oosten van Semarang ligt)… De jaarlijkse suikerriet oogst zal aanleiding geweest zijn tot festiviteiten, getuige de foto’s van dit ritueel, Riethalen genoemd, die werden opgenomen in het album

Grote machines zijn nodig om deze oogst te verwerken.

Kleine Han Engel groeit gestaag en je ziet op foto’s al zijn kenmerkende donkere haren en gekromde wenkbrauw…. Het verhaal gaat, dat hij op deze leeftijd al een hartgrondige hekel had aan deze fotosessies.

Merbaboe Kerstvakantie

Aan het einde van 1925 neemt het gezin de tijd voor een kerstvakantie en brengt men tijd door met wandelen en zwemmen in Merbaboe (Indonesisch nu Gunung Merbabu, een zogenaamde stratovulkaan op Midden Java).

Ook Oud en Nieuw worden daar gevierd, waarbij papa herkend kan worden aan zijn verband. Blijkbaar was ook mijn vader ‘accident prone’ op jonge leeftijd.

De groepsfoto met bord, opschrift “Herinnering 5-12-’25. Er werd waarde gehecht aan het vieren van Nederlandse tradities…

Terug in Soerabaja

Nu is men weer terug in Oost Java en Soerabaja. Uit correspondentie en foto’s blijkt dat deze keer geen huis wordt betrokken, maar een hotel, te weten Hotel Jentink, aan de Lemah Poetro nummer 44, waar het gezin waarschijnlijk enige tijd heeft doorgebracht voor het huis aan de Cannalaan (weer) beschikbaar was. Daar is ook – in november 1926 – de portretfoto met broer op de fiets gemaakt… … Midden voor op de fontein bij Hotel Jentink zie je de kleine Wim Engel.

Weltevreden in 1927

Met ingang van 2 februari van dit jaar wordt Wim Engel weer ambtenaar, nu zal hij eerst tijdelijk secretaris worden bij de Generale Thesaurie. Weltevreden, Batavia en Buitenzorg zijn de dan nog Nederlandse wijken van wat wij nu kennen als Jakarta, Indonesië en dat ligt op West Java. Je begrijpt, opnieuw een heel end verhuizen, zeg maar een slordige 750 kilometer. De familie zal gaan wonen aan de Tjiliwoenglaan 19. Ci is Maleis voor rivier en Liwoeng (Liwung) is dan de naam van die rivier…. Het huis was blijkbaar groot genoeg voor velen….

Later dat jaar – of in 1928 – is Han 6 jaar oud en toe aan de Lagere School, die blijkbaar de Gongdandia school heet. We zien Han in de klas zitten met zijn gebogen ruggetje en vragende blik…. (Wat doe ik hier???). Bij op een van de klassenfoto’s lijkt het, alsof zijn moeder een baantje heeft als onderwijzeres, maar daarvan heb ik geen verdere bewijzen gevonden.

In 1928 is het nieuwe adres Mampang Binnen, nummer 10 geworden. We zien hierboven Wim Engel op het terras van dat huis. De jongens maken lol en gaan nu zeker wel in verkleedkleren… (Vrijwillig??)

Kerst in Lembang

Opnieuw is er een kerstvakantie, nu in de stad Lembang op West Java. Daar is weer een vulkaan en ook een groot meer. De jongens mogen paardrijden… of zwemmen in het meer…

Blijkbaar is dit Lembang een populair oord geweest, in elk geval voor het gezin Engel. Vlak voor hun terugkeer naar Nederland, in 1931, verblijven zij nogmaals in deze plaats waar blijkbaar ook een indrukwekkende sterrenwacht was. Zoals je hierboven ziet maakten zij daar hun pasfoto’s, vermoedelijk voor de terugreis per boot… Het hotel heette destijds Toewel, waarschijnlijk zou je nu in Grand Hotel Lembang terechtkomen.

Op de achterzijde van een van de Lembang foto’s schrijft oma: “Hotel Toewel op den achtergrond de Slamat. Op één na Java’s hoogste berg. 3200 M hoog. Dat zou je niet zeggen, hé. ’t Is zoo’n prachtig regelmatig afgeknotte kegel. We zagen hem telkens rooken. Soms om de 7 min een rookpluim.” Even verderop: „Een aardig idee van de kali Goeng in ’t gebergte. Vol stroomversnellingen en watervallen.

Weltevreden 1929 en 1930

In de laatste paar jaren dat zij als koloniale ‘gasten’ verbleven in Nederlandsch Indië lijkt het erop dat het domicilie zich vooral afspeelde in West Java en wat dan Weltevreden werd genoemd. De galerij met foto’s hieronder toont onder andere hoe op 23 februari 1930 het twaalfenhalf-jarig huwelijk wordt gevierd en ook nog wat vakanties, onder anderen in Pengalengan. (Bizar, dat daar zo’n 10 jaar later enkele van die beruchte Japanse kampen zouden liggen)… In die buurt van Bandung, Pengalengan, bevond zich ook de experimentele boerderij De Friesche Terp van familie Vrijburg, Het gezin is daar op bezoek geweest, getuigt een van de foto’s.

Aangezien uit andere berichten duidelijk wordt dat Wim Engel zich sterk bezighoudt met de Vaderlandsche Club die begin 1929 wordt opgericht in Soerabaja moet je aannemen, dat hij heen en weer gereisd heeft voor die activiteiten. Inmiddels was hij in West Java opgeklommen tot (adjunct) inspecteur van de Generale Thesaurie, nog steeds een onderdeel van het Ministerie van Financiën. In 1931 komt opnieuw een woonhuis in beeld, dat ik niet eerder zag. Het is weliswaar dezelfde Tjiliwoenglaan, maar deze keer is het nummer 27. Een deel van de foto’s is daar genomen. Je ziet het dak van dat huis op de foto waar Wim staat met zijn fiets als hij – op 4 juni – zojuist 10 jaar is geworden. Je ziet de tuin waar Han een trapje als ’troon’ heeft bestegen. Derde rij links en rechts zie je het huis.

Hun laatste vakantie in dat land volgde in 1931, in wat Sindanglaja wordt genoemd in dit album…

Deze foto uit 1931 geeft aan, dat moeder Harry de gewoonte had vaak te gaan wandelen. Ook terug in Europa deed zij dat. Haar wandelstok is nog jaren in mijn bezit geweest.

Het maken van pasfoto’s in Lembang, 1931, maakt duidelijk dat de familie aanstalten maakte om naar Nederland terug te gaan, getuige ook de hierop volgende bladzijden. Het kan zijn, dat dat beide jongens bij hun moeder ’op het paspoort’ gingen. Dat zal afdoende geweest zijn om aan boord te komen. De passagierslijst op de SS Dempo, waarmee zij terugkeerden geeft aan, dat Wim als oudste ook onder eigen naam heeft gevaren.

Terug in Nederland

Het ‘Poerwokerto album‘ blijkt dus in feite een overzicht te zijn van in hoofdzaak gezinsfoto’s gedurende de jaren ’20 van de twintigste eeuw. Het eindigt niet plotseling bij het laatste verblijf in Indonesië, maar toont óók beelden van de eerste maanden in Nederland, waar eerst Amersfoort en later Den Haag de focus krijgen. Uiteindelijk volgen er zelfs foto’s van Soest waar het gezin tot begin 1938 heeft gewoond, met papa’s eerste ‘lange broek’ als highlight.

Vind je niet dat papa er leuk op staat met zijn korte broek en alpino petje, met zijn oma en neef en nicht? Het is dan augustus 1932 en Han moet nog enigszins verbaasd kijken naar dat vreemde Nederland. Bij terugkeer in de Haven ziet hij een paard en roept naar zijn moeder: “Mama, zie je die koeda?”, waarop een nuchtere Rotterdammer zegt: “Dat is geen koe, da’s een paard….” De foto ernaast heeft als opschrift dat de fietsende dames ‘Mama en tante Koos’ zijn geweest.

Amersfoort

Ergens ná juni 1932 heeft de familie de boot genomen naar Nederland, heeft zich niet direct in een huis gevestigd en is men eerst naar Amersfoort teruggegaan, omdat dit het ’bekende nest’ was. Het bezoek aan A’foort wordt gestaafd door meerdere foto’s. Het is aannemelijk dat men zich tijdelijk kamers heeft verschaft aan de Dodeweg. Dat is een bekende plek, al is er tegenwoordig geen hotel accommodatie meer, volgens mij. De huidige naam is Restaurant Zuiver, gelegen in de bossen bij Amersfoort en nabij de A28 . Ik heb er tijdens mijn eerste bezoek aan Archief Eemland een lunch genoten, zonder dit te weten. Het verblijf daar verklaart ook de ansichtkaarten uit Oud Leusden in een van de andere albums.

Den Haag en Scheveningen

Volgende halte werd Den Haag waarvan ik op ansichtkaarten het adres Kwikstaartlaan 6 kon ontdekken. Mijn aanname was dat dit het eerste huis – einde 1932 – was waar de familie Engel zich kon vestigen. Maar dat klopt niet. Het verhuizen bleef een traditie, want tussen 1932 en 1934 waren er maar liefst 3 adressen in deze stad. (Nicolaas Schuytstraat 32 en ) Helaas bevat géén van de foto’s een datum

Soest

Je ziet op diverse foto’s hoe Wim Engel bij zijn huis aan de Heideweg 64 in Soest een rotstuin begon aan te leggen. Een bladzijde in het album bevat het opschrift „De rotstuin van Mei 1936” hetgeen erop wijst dat W.F. Engel en familie zich nu toch permanent wilde vestigen. Als de kinderen dan de middelbare schoolleeftijd hadden is het aannemelijk dat zij naar bv Zeist op een H.B.S. naar school gingen. Dat wil zeggen, de oudste van de twee. Papa heeft zijn HBS begonnen en afgerond in Utrecht, 1941. De foto waar papa zo opgeprikt in de tuin staat heeft als bijschrift De eerste ’lange’ Juni 1937„ Nu is het Han Engel die voor het eerst een lange broek draagt. Hij is dan 15!!!

Hier stopte het inplakken van foto’s in dit album. Er waren nog 3 bladzijden meer te vullen. Die zouden kunnen gaan over nóg weer een verhuizing, waarvan is vastgesteld dat deze plaatsvond in 1938, namelijk naar Van Hogendorplaan 7 te Amersfoort. Wel vond ik nog twee losse foto’s in dit album. Beide hebben als onderwerp oom Wim. Een foto is genomen aan boord van een schip. Het kan zijn dat oom Wim zelf deze foto heeft genomen, want ik zie hem niet. Wel is tante Angèle zijdelings vooraan te herkennen. Mijn vermoeden is dat deze foto, getiteld „Aan de thee” (en met achterop het stempel van ’Foto W.F. Engel nr T-39) is genomen tijdens de overtocht naar Nieuw Zeeland, die ergens na 1952 heeft plaatsgevonden. De andere foto is een groot afgedrukte pasfoto van oom Wim met achterop het opschrift : ’Voor Mama’

Binnenkort

Zie je een album waarin oma Engel (Henriëtte de Reede) haar ansichten verzamelde, dat wil zeggen één daarvan. Ansichten kopen tijdens vakanties moet haast wel een hobby zijn geweest, zoveel vind je er in de albums van oma.