Holland eerst

Ofwel: Hoe een clubje een politieke partij werd

Nee inderdaad, geen prettige titel. In dit tijdgewricht en politieke klimaat horen we over ‘America First’, maar denk niet dat Trumpianen aan de overkant van de oceaan het alleenrecht hebben op dit motto. Ook Nederlanders kunnen er wat van. En …. als het gaat om Indië : toen kónden er wat van….

Tussen je oren

Kolonialisme heet het, en dat is veel meer dan een aardrijkskundig of historisch fenomeen. Dit is een noodzakelijke toelichting op de situatie, waarin zich 100 jaar geleden mijn grootouders bevonden….

Kolonialisme zit evenveel in de hoofden van kolonialen. Ook aan opa Wim Engel senior en zijn gezin is het niet voorbijgegaan , zoals uit foto’s blijkt. Het zit zo: Toen Indonesië zich met steeds meer kracht begon te verweren tegen dat idee geen baas in eigen land te mogen zijn en tegen de feitelijke overheersing was het zo ongeveer 1920… Dat jaartal wil zeggen: gelijktijdig met de reis van mijn opa en oma naar ‘Indië’. Reacties op het streven naar vrijheid (merdeka) hadden een polarisatie tot gevolg. Waar die tussen Indonesiërs en Nederlanders allang bestond was over het te voeren beleid óók onder de Nederlanders geen eensgezindheid.

Polarisatie

“Raciaal onderscheid was”, zo schrijft David van Reybrouck in zijn indrukwekkende boek Revolusi, “wettig vastgelegd en raakte elk aspect van de samenleving.” (blz. 79-80) Superioriteitsgevoelens, uitgedrukt in wetgeving, als vanzelfsprekend beleefd door kolonialen. Om de bevolking nog meer tegen elkaar uit te spelen werd nadrukkelijk vastgesteld hoeveel verschillende ‘stammen’ in Indonesië woonden en kunstmatig een hiërarchische structuur geschapen. Koppig volhouden dat er verschil was tussen jou en ‘de inlanders’ bleef daardoor heel lang mogelijk. Verdeel en heers, zo was het altijd geweest en zo moest het altijd blijven ….

Onder druk van die bewegingen werd het leven in het land gepolitiseerd. Vanuit de Nederlandse visie op bestuur was er eind 19e eeuw een soort van ethische politiek op gang gebracht en waren de meeste politieke partijen met het oog op de overname door de autochtone 60 miljoen inwoners een proces van geleidelijke associatie wilden bewerkstellingen. Voor een vér, héél ver in de toekomst geplande overname, welteverstaan. Ondernemers en handelaren van Nederlandse zijde vonden zelfs dat langzame proces al veel te snel, veel te eenzijdig en veel te makkelijk gaan. Zij waren degenen die zich achtergesteld voelden.

Soerabaja

In Soerabaja, 1929, kwam het tot een soort van stroomversnelling. Een journalist daar, een zekere Zentgraaff, richtte vanuit een debating clubje dat vanaf 1928 bijeenkwam in de Simpang Sociëteit, De Vaderlandsche Club op nadat hij zelf de gemoederen behoorlijk had helpen verhitten. Zentgraaff had namelijk steeds nadrukkelijker zijn behoudende politieke visie in de plaatselijke krant, het Soerabaijasch Handelsblad, geëtaleerd. Je mag dat zien als reactie op de inheemse onafhankelijkheidsbewegingen en als teleurstelling over het tot dan toe gevoerde Nederlandse beleid. De debating club groeide uit tot 30 leden en Zentgraaff wilde er een overkoepelend geheel van maken, vandaar de naam Club[1]. Wat deze VC wilde, was van meet af aan helder: de Nederlandse macht en greep op Nederlands-Indië versterken. Nu is dat voor menigeen ‘gewoon’ onderdeel van de geschiedenis. Voor mij kwam het heel dichtbij, omdat mijn opa met gezin in Soerabaja had gewoond en gewerkt. De Simpang Sociëteit vond ik terug in de fotocollectie. Opa heeft zelfs gewoond op de Sociëteitsstraat nr. 4. De afdruk hieronder is een van vele kaarten over Soerabaja[2].

[1] Het feit, dat de afkorting VC voor de Vaderlandsche Club veel weg had van de VOC die het symbool was geweest van de glorietijd van de Nederlandse heerschappij zal beslist hebben meegespeeld. Deze club verbond zich graag aan die 'fraaie historie'. 
[2] Ik gebruik met opzet de oude spelling van de stad en weet heus, dat namen zijn veranderd.

Van debat tot politiek

De suikerwerkgevers, veel handelaren en mensen uit vrije beroepen waren er blij mee, dat er nu eens iemand hun belangen vertegenwoordigde. In augustus 1929 reisden Zentgraaff en de nieuwe leider Hamer heel Java af om propaganda te maken. en duizenden leden stroomden toe. Hamer was als secretaris verbonden aan de suikerwerkgeversbond en vanwege dat feit misschien niet de meest geschikte kandidaat als nieuwe voorzitter. Daarom werd een oud militair naar voren geschoven in de persoon van A.F.H. Winter (we zullen hem later nog tegenkomen). Oud kolonel Winter werd de eerste voorzitter van deze VC.

Mijn indruk is, dat mijn familie Engel heeft gewoond in Hotel Jentink te Soerabaja en mijn sterke vermoeden is, dat Wim Engel sr deelnam aan de discussies in de genoemde sociëteit. Ze hadden ook aan de kant van de Stuw groep kunnen staan, maar dat was beslist niet zo. Waarom ik dit vermoed, dat lees je in het volgende blogbericht.

Binnenkort

Wanneer je ook het begrip Vaderland erbij betrekt kun je die gezwollen woorden nóg meer kracht bijzetten. Volgens mij vertegenwoordigt dat het algemene sentiment van Nederlanders in Indonesië. Heb je daar geen moeite mee, dan ben je waarschijnlijk klaar voor de volgende stap. Haast vanzelfsprekend komt bij vaderlandslievende gedachten óók het Koningshuis om de hoek kijken. Twee kanten van dezelfde medaille..  Plus, het wordt nog meer emotioneel.. Voor leden van de Vaderlandse Club was het de Ideale combinatie. Zij waren sterk voorstander van de monarchie. Er is nu een iets meer aannemelijke verklaring waarom mijn opa (en oma) zo enorm veel foto’s hebben gespaard van het Koninklijk Huis. Vandaag heb ik het min of meer ‘van de buitenkant’ beschreven. Als volgende stap is het verstandig iets dieper in te gaan op wat die club eigenlijk wilde en hoe de benaming ‘club’ wel een erg bedekt woord is voor een stroming met een zeer politieke agenda. Jij als lezer moet van me aannemen, dat het nog steeds gaat over de familie Engel en dat je niet verdwaald bent op de een of andere wikipedia pagina ….