Album eerste jaren met Wim 1916 ev

Dit album, dat lichtblauw is met een stoffen kaft en paarse driehoeken bevat zo’n 53 erg oude opnamen van de relatie van Harry met Wim, Harry, zijnde mijn oma Henriëtte, die dit album samenstelde en bijhield. Je kunt dus behoorlijk – 110+ jaren – oude foto’s verwachten van Wim Engel en ‘Harry’ de Reede, deels nog voordat zij (1917) getrouwd waren en ieder een eigen leven in Amersfoort hadden. Het is maar een klein album, 23 cm liggend met een hoogte van 16,5 cm en toch bevat het voor de familie Engel een grote hoeveelheid informatie. Ik probeer dat eruit te halen. Ik heb een beschrijving, als die er was, overgenomen. Het begint bij het huwelijk en de geboorte van Wim junior in juni 1919, maar gaat vrij snel over naar Nederlands Indië, om plotseling af te sluiten met veel oudere foto’s van Henriëtte en haar familie. 

Er bestaat een zekere overlap met de afbeeldingen van een ander album, het Poerwokerto album en dit door elkaar. Waarschuwing: bijna alle foto’s zijn ernstig vergeeld en soms nogal beschadigd. Ik heb met software wel wat gerepareerd, maar zeker niet alles. Dat geeft in mijn ogen ook een meer authentieke kijk op het album als geheel.

De verloving en het huwelijk

Het album opent met 2 foto’s van het pas gevormde paar en hun verloving van 2 augustus 1916. Nederland is neutraal, maar Wim zal zeker nog gemobiliseerd zijn geweest en als 1e luitenant bij de infanterie waarschijnlijk gestationeerd in Amersfoort, waar in Bergstraat nr 10 Henriëtte de Reede woonde met haar eveneens militaire vader en diens gezin. Oma vertelde vaker, dat vroeg in die oorlogsperiode ene Albert Plesman haar het hof maakte. Inderdaad, die van de KLM. Dat is ‘m echter niet geworden en in plaats daarvan diende zich Willem Frederik Engel aan als kandidaat. In haar verlovingsboekje schreef Oma haar herinneringen op aan die tijd:

“2 Aug 1916 maakten Mama, Wim en ik een fietstocht naar Hulshorst en van daar over de Zwarte Boer – Speulde – Drie naar Putten. En daar even vóór Putten was het moment . Mama vroeg Wim dadelijk te eten en toen voerden we al zoo stilletjes onze verloving. ‘s Avonds was er een concert, waar we ieder afzonderlijk heengingen en zoo gingen zitten, dat we elkaar niet zagen. De muziek speelde o.a. zeer toepasselijk: Heimlich Still und Leise kommt die Liebe. Na afloop kwam Wim nog bij ons, na aan een paar kennissen geweigerd te hebben nog mee te gaan. Hij had te veel slaap! Ik kon er me niet goed indenken, dat ik nu verloofd was. Mama en Wim schreven ‘s avonds dadelijk aan Papa het hem te vertellen en Zaterdag 5 Aug. ging Wim naar Papa in Rijen om toestemming te vragen. Om half elf ging zijn trein. Ik bracht hem naar de Vlasakkers. Dat was voor het eerst, dat we samen op klaarlichten dag fietsten en ik vond het zelf “gek”. Dien heelen dag kon ik mijn gedachten niet bij iets houden. Om vijf uur kwam er een telegram van Papa met gelukwenschen en wist ik dus dat alles goed was. Om half negen kwam Wim en v ertelede van alles uit Rijen. Reeds dadelijk kregen we drie mooie bouquetten. Een van Koos, Papa en Wim.
Den volgenden dag – Zondag- was het weer te mooi om thuis te blijven. Samen uitgaan ging niet. Dan maar ieder alleen en buiten samen. Koos ging mee om te chaperonneeren!
8 Aug gingen we naar Amst. en kochten daar onze ringen. Leuk idee nu zoo’n ring van hem den helen tijd aan te hebben! Mama gaf ons een dineetje bij Americain. Er was daar net een ondertrouw diner, maar wij hadden meer schik dan zij. En toen ze begonnen te toasten brachten we dat op ons zelf in toepassing.
In Americain mochten we wel gearmd loopen. We bestelden onze kaartjes.
12 Aug. maakten we het publiek en kregen reeds dadelijk mooie bloemen. Dat was zoo leuk, dat de menschen ons toen reeds zoo goed bedachten! ‘s Middags kwam ik Wim in de stad tegen en feliciteerde hem met zijn verloving. Vlak voor het eten kreeg ik weer mooie bloemen met een briefje. Dat was zijn felicitatie met mijn engagement. Onze receptie werd uitgesteld tot 3 Sept. omdat Papa dan ook kon thuis zijn.
14 Aug. gaf Mama en Papa een dineetje, waarop alle fam. gevraagd was. De eerste keer dat we ons samen (gearmd) vertoonden, gingen in enkele huizen de gordijntjes op zij, om ons na te kijken.
Papa speechte heel hartelijk en zulke dingen zullen je altijd bij blijven.
Alle dagen was het weer even nieuw om samen te zijn. We profiteerden heel wat met z’n beiden per fiets.
23 Aug. maakten we een pracht tocht over Woudenberg – Ede – Wageningen – de Grebbe – Rhenen. Koos was ook mee. We hadden een heerlijke dag!

Exact een jaar later, op 23 augustus 1917 zou de trouwerij plaatsvinden in Haarlem, waar inmiddels haar ouders woonden. De verloving zelf moet van september 1916 zijn geweest, al is daarvan slechts één foto – met een vracht aan boeketten – bewaard gebleven en Wim met een klein snorretje, dat 20 jaar later heel impopulair zou worden …. Vrijwel compleet vervaagd trof ik ook één foto aan van het huwelijkspaar met daaronder geschreven de trouwdatum. Wat je hieronder rechts ziet is wat mijn software ervan kon maken.

Ermelo

De volgende bladzijde van het album toont meteen de nieuwe zoon, Wim junior, die op 4 juni 1919 geboren werd. Tegenwoordig zou men met digitale camera gewoon de foto opnieuw nemen, maar 100 jaar terug moest men tevreden zijn met het minder scherpe resultaat, maar in elk geval toch iets …

Ik vind het wel leuk om een – elders gevonden – foto te tonen van Ermelo en de Dorpsstraat, waarbij aangetekend staat dat Wim daar geboren werd…

De scènes in Ermelo gaan nog even door en zijn ook allemaal zo vergeeld dat je op het eerste gezicht nauwelijks meer iets ziet. Gelukkig kan een goede scan daar nog een beetje doorheen kijken…

Ook deze foto is in de tuin. Wie het echtpaar op bezoek was is me niet duidelijk. Maar… ik wil wel een gokje doen, dat niet zo verkeerd is. Het gaat naar alle waarschijnlijkheid om Henriëtte’s zus Coos oftewel Jacoba Elisabeth de Reede, die getrouwd was of verloofd met Wilhelmus Johannes Heisterkamp…. Op de bladzijde wordt vermeld dat het Zomer 1920 is, maar op de achterzijde staat verder niets. Ze waren duidelijk trots op hun nu 14 maanden oude Wimmy…

Op zee

Op de tegenoverliggende bladzijde zitten we ineens op zee en is het februari 1921. We zien hoe in Port Said het stoomschip, de SS Vondel, nieuwe kolen aan boord neemt en er is een heel, heel vage foto van Wim, Harry en hun kleine jongen…

Bandoeng

Ineens zijn we in Indonesië, of zoals het destijds genoemd werd: Indië. Het eerste dat verschijnt is een foto van het huis dat men daar bewoonde: Oosteinde Binnen nr. 6.

Het is 21 mei 1921 en het plekje lijkt gevonden, al kun je dat bij deze familie moeilijk zeggen, want ze verhuisden ontzettend vaak. Bijna zoveel, dat het een hobby lijkt. Harry oogt heel tevreden in haar tuin en met zoonlief Wimmy.

Er is personeel geweest op dat adres in Bandoeng, zoveel is zeker. Hoeveel personen daar werk in vonden weet ik niet precies, maar een baboe – kinderverzorgster – was er in ieder geval bij. Je ziet hieronder hoe Wimmy in bad gaat in de kuip die in de tuin staat en hoe hij – er staat 4 juni 1921, dus waarschijnlijk een verjaardagscadeau – zit op iets dat lijkt op een bolderkar…

Om een indruk te geven van het huis en het interieur plakte oma een foto van de terrasstoelen met een theetafeltje op wielen, alles van rotan. Oma schrijft achterop: “Rottan zitje de Engelen“

Nog intrigerender is de foto van het interieur, waar ik maar weinig van kon maken. Opvallend is, hoeveel foto’s er buiten genomen zijn. Hoewel dat gezien het klimaat toch niet écht verwonderlijk is, natuurlijk. Achter een bijna onzichtbaar geworden woonkamer doemt een beeld op van een vrouw die aan tafel gezeten wordt bediend door een kok. Ik veronderstel een mannelijke kok, gezien het kenmerkend hoofddeksel dat hij draagt.

Nog steeds in Bandoeng is op de volgende bladzijde van het album die nog steeds verbaasde blik van Wim junior te zien, naast een foto waar hij met een kameraadje (Jantje genaamd) de kippen voer mag geven…

Dan krijgen we een foto van de woonkamer, die iets beter bewaard gebleven en als je hem vergelijkt met die hierboven zie je dat inderdaad achter deze zwarte deur de eetkamer geweest moet zijn. Rechts een vrijwel volkomen vergeelde foto waarop met enige studie de kleine Wim te zien is die op schoot is gekropen bij moeder Harry. We hebben nu wel een datum, namelijk 7-7-1922… Papa, Johan Henri Engel, is dan 2 maanden terug geboren.

Een groep mensen op een trap. Herkenbaar zijn Henriëtte, man Wim en Wimmy, maar wie de andere man en vrouw zijn weet ik niet. En die hadden óók een kindje van ongeveer dezelfde leeftijd. Achterop staat de datum „17 Juli 1921”

Deze keer zijn de volwassenen gaan staan voor een bananenboom in de tuin om zich te laten portretteren. W.F. Engel draagt een hoed In beide foto’s valt door het vergelen pas in tweede instantie op, dat Henriëtte loopt met een mitella. Misschien heeft zij haar arm gebroken, misschien verstuikt. Hoe dan ook: rond juli 1921 speelde de arm op…

Deze laatste foto dateert van 10 juli 1921 en is de laatste in een reeks van ‘huiselijke foto’s’… We gaan op een volgend blad over op de stad Bandoeng en omgeving en de sociale activiteiten. Eerst een vage foto van een straat in Bandoeng, waar zich de ’Pasar Baroe’ (een soort markt) afspeelt of die werkelijk Pasar Baroe heeft geheten. Op de achtergrond een Chinese winkel. Ook deze foto is in deze staat vrijwel niet herkenbaar. De scan en het restaureren geeft iets meer, maar niet veel informatie. We zien van afstand een flinke groep mensen en eronder staat „Races Bandoeng”

Een zeer beschadigde grote foto met 10 Europese mannen (Blanda ofwel Hollanders) en minstens 7 bedienden, staand of zittend op de grond. Twee van die bedienden houden een bord vast, waarop staat „Z.H.H. Vatbier” „ en iets dat lijkt op „Waongos Kasse leke setoe glas” W.F. Engel is derde van links. Oma heeft eronder geschreven: „In het oude bogerijen. 1921” Geen idee…, maar als je even zoekt op internet blijkt het een oude bekende Lunch- en tearoom te zijn geweest in Bandoeng.

De beide volgende foto’s waren aanvankelijk nauwelijks te herkennen. Onder de eerste staat dat het 1 Aug 1921 is. Als je heel erg tuurt zie je dat Henriëtte schrijlings achterin zit bij een soort fietswagentje, laten we maan zeggen een Riksja. Omdat het geschreven staat zal het wel zo zijn: „In de buurt van de Dago Val”. We zien Henriëtte en kleine Wim uitrusten. Henriëtte draagt een grote hoed. Ook is er een begeleider bij. Er werden blijkbaar wandelingen ondernomen, een thema dat later nog vaker terugkeert. Helaas kon ik van de zwaar onderbelichte foto niets meer maken.

Daarom maar door naar het volgende blad. Gezeten op en achter een groot rotsblok zitten herkenbaar Wim Sr en Henriëtte,vergezeld van een dame die ik niet ken. Erbij geschreven : „bij de oorsprong van de Tjiwidei” Ci of Tji is het Maleise woord voor rivier. De locatie moet dus zijn terug te vinden. Geneeskrachtige heete bron” staat er geschreven bij de tweede foto en dat zullen we dus maar aannemen. We nemen óók aan dat dit in de buurt van dezelfde locatie zal zijn.

De volgende laat W.F. Engel zien, op de grond gezeten rechts,een onbekende dame, … en daarnaast Henriëtte. Uiterst links een eveneens onbekende man. Wel is volgens mij hetzelfde koppel al eens eerder op de foto gezet. De tweede op dit blad is opnieuw een groepsfoto van geheel onbekende mensen, maar gelukkig vermeldt oma de naam onder de foto, namelijk „Bob Fennema in Djocja”. Dat zal Djokjakarta geweest zijn. Dan wordt het nóg meer onleesbaar. Zeer vergeelde foto van een splitsing in een rivier „31 juli 1921” Ik kan na de scan en de behandeling uiteindelijk een rivier zien en gelukkig staat er onder de tweede kort een commentaar… namelijk „De Bandjaran bij Poerwokerto 15-8-21”. De naam van de rivier???

Dan krijgen we foto’s te zien, die ook in het andere album (Poerwokerto) voorkomen en die aangeven, dat het gezin op 15 augustus 2021 al is verhuisd naar het stadje Poerwokerto, waar ruim 9 maanden later mijn vader geboren zal worden….

Er is bezoek. „Meester Cornelis; Kerstmis 1921” maar de persoon is mij onbekend. Aangezien mijn overgrootvader Cornelis heette dacht ik even dat hij het was, maar hij lijkt me te jong om inderdaad de vader te zijn. Bovendien had ik de indruk dat Wim en zijn vader niet echt ‘close’ waren. De foto eronder, getiteld „Oudjaar” is erg vergeeld. Op een rij zie je 3 kinderen, waarvan de linkse Wim Engel jr lijkt te zijn

In januari 1922 is Harry inmiddels zwanger van Han (die ze Hanny noemde in de hoop dat het een meisje zou zijn, later werd dat dus Hanneman)…. Het huis wordt gefotografeerd en Harry poseert in de tuin.

Meer dan een jaar lang verschijnen in dit album geen nieuwe foto’s. Plotseling is er – in oktober 1924 – een overgang naar Cannalaan 25 in Soerabaja, waarvan ook in andere albums dit soort groepsfoto’s te zien zijn. Het experiment met het Expeditiebedrijf zal achter de rug zijn en er loopt een sollicitatie bij de suikerfabrieken. Zo te zien legt dat geen extreem zware druk op het gezinsgeluk. Alleen papa kijkt er een beetje donker bij. Misschien omdat hij is behandeld voor hoofdluis en nu met een kaal koppie op de foto moet???

Wéér bijna een jaar verder is er ruimte voor vakantie uitstapjes, die dit keer naar het park bij Merbaboe gaan. De jongens mogen te paard en er is een ‘begeleider’ bij, die dat paard door de rimboe leidt. Er is zelfs tijd voor een picnic. Hier zie je opnieuw dat ook onscherpe foto’s het album haalden en bewaard werden. Je had maar één afdruk, tenslotte… Op de onderste foto lijkt het of Wim Engel een geweer met zich meedraagt, maar bij nader inzien blijkt dat een ingevouwen parasol te zijn. Wat ik ook leuk vind is om papa te zien met een wandelstokje….

Voor die tijd, maar in het album op de volgende bladzijde is er tijd om sinterklaas te vieren en zet de fotograaf ook Oma en Opa (rechts) op de foto. De Nederlandse vlag helpt te verduidelijken dat hier een Nederlands clubje bijeen is. Ik zoi willen weten wie daar allemaal op staan….

Zonder verdere toelichting is er plaats voor één foto uit de Suikerfabriekperiode van 1925, waarin het Maaifeest wordt gevierd met een versierde trein….

Dan slaan we weer een jaar en heel wat ontwikkelingen over en zit het gezin ineens in Batavia – Weltevreden of zoals het nu heet Jakarta helemaal aan de Westkant van Java. Oma speelde piano???

Oma laat zich dan in 1928 op de fiets kieken bij Hotel Berglust in Tjimahi, naar ik aanneem een vakantie. Je ziet overigens maar één foto van die locatie want direct eronder een foto uit Djember van een mij totaal onbekende, maar wel een grote (9 kinderen!!) familie in Djember, de Heppeners….

Voor het eerst volgt er dan een bladzijde met 4 kleine foto’s die als titel krijgen: “In het Djembersche”. Raadselachtig is vooral WIE daar op staan, want voor zover ik kan zien is het geen gezin Engel dat werd gefotografeerd. Misschien zijn het wel de Heppeners van hierboven???

Volgend blad is weer terug in Weltevreden. Links bovenaan een wat vreemde foto met Henriëtte en zoons Wim en Han. Het negatief is 2x belicht geweest. Een ervan is in portait mode, de andere in landscape. Die laatste is het makkelijkst te herkennen, in een tuin. Vervolgens een huis, dat nu wordt betiteld als „Tjiliwoenglaan 27” waaruit valt af te leiden dat dit een van de woonadressen is geweest. Maar voorheen was dit in dezelfde straat nummer 19.

Je zult er misschien niet meer van opkijken: Na opnieuw een verhuizing is tot slot het woonadres „Mampang Binnen” Voor kijkers is het al verwarrend, laait staan hoe dit voor de kinderen was . Op één blz 2 woonadressen??? In één jaar???

We zijn aangekomen bij blad 33 en hoewel je kunt zeggen, dat de linkse foto nog in Indië genomen was )en daar heb je gelijk in), toch is dit een ‘mood change’. Het jongetje met de honden is voor mij geen bekende en ik zou niet weten hoe ik daar nog achter moest komen. Het enige gegeven dat oma toevoegt is “Tjimahi 1930“, dus ik ga ervan uit dat het om een vakantie en een vakantievriend gaat. De rechter foto is onmiskenbaar Nederlands strand. Er staat ook onder “Zandvoort 18-6-31“. Nu zat volgens mij de familie Engel op dat moment nog op de boot terug, dus ik moet aannemen dat het gaat om neefjes en nichtjes, meest waarschijnlijk de kant van Oma…. Achterop staat alleen „Kinderen aan het strand” en de datum.

Op de bladzijde erna wordt die indruk bevestigd. Er is weer een foto in Zandvoort genomen. De oudere dame is de moeder van Oma Engel. Ik heb die moeder als peuter nog meegemaakt in 1955 en noemde haar ‘Oma Brummen’. Ze was toen al ver in de 80. Het is mogelijk dat de moeder zus Jacoba ofwel Coos is met 2 kinderen. Dat is dus de familie de Reede en die zaak wordt nóg aannemelijker als je een familiefoto ziet die in een tuin is genomen. Ik herken in de opa en oma duidelijk vader Willem Fredrik de Reede en echtgenote Jo Muijderman. (Oma Brummen, voor mij)… Van Jo vertelde mijn vader graag het verhaal hoe de beide echtgenoten in bed lagen en de man, WF de Reede, aan Jo vroeg: “Ruik eens, onder de dekens…” zij deed dat en stak direct al walgend haar hoofd weer boven de dekens uit, waarop hij bulderend van het lachen reageerde met: “Je hebt het geraden..!!”

Niet dat het heel veel makkelijker wordt. Er zijn nog 2 foto’s die uit de context lijken te vallen. Twee kinderen in zomerkleding op een stoepje. Wie?? En dan op de tegenoverliggende bladzijde een vader met 3 kinderen die in Indië lijkt te zijn. Alle foto’s behalve die van de Reede zijn vraagtekens.

Dit moet dan misschien Hansje Heisterkamp en zusje Loes geweest zijn ….

Inspiratie op???

We krijgen ettelijke (3) lege bladzijden en wéér een wisseling. Het eerste waar je oog op valt is een groepsfoto met bijschrift ‘Baarn 1-8-’15‘ Wie het zijn??? Ik herken eigenlijk niemand en moet gezien de groepering op deze bladzijde uitgaan van het idee dat dit te maken heeft met de familie De Reede. Rechts een heel klein fotootje uit 1911. Dat is wat makkelijker te interpreteren, want ik herken een heel jonge Henriëtte de Reede (zittend, tweede links) en ik weet dat zij in 1911 examen deed aan de Kweekschool in Arnhem. Kan dus bijna niet anders dan een examenfoto zijn …. Vervolgens 2 foto’s waar in elk geval Willem Fredrik de Reede opstaat, die een leeftijdgenoot een onderscheiding opprikt.

Het album sluit af met nog 2 verrassende – en zeer oude – beelden. In mei van 1913 is de familie de Reede in Parijs geweest. Je ziet ze hier in een koets voor wat volgens mij het Grand Palais is geweest. Iemand heeft opgeschreven dat het Pont d’Alexandre is, waar de koets staat. Dat zou precies kloppen. De laatste is ook meteen de oudste: een groepsfoto van 1908 in Vlissingen, waar toen Willem Fredrik de Reede als militair was gestationeerd.

De man met de zware snor is dan weer Willem Fredrik. Achter hem links staat zijn echtgenote en Henriëtte zie je óók weer terug. Ze staat en is nr 2 van rechts. Waarom oma Engel ooit heeft besloten het inplakken van Nederlands Indië en hun ervaringen te stoppen en dan terug in de tijd te gaan, ik weet het niet. Waarschijnlijk had ze die foto’s gewoon ergens liggen en wilde ze er een vast plekje voor…

Als ‘nagedachte’ zijn er los in het album nog 2 afbeeldingen. De ene moet je dateren rond 1940 en de andere rond 1960. Oom Wim drukt zelf foto’s af en heeft zijn moeder en pasfoto van hem cadeau gedaan. Het is zeer waarschijnlijk dat die tweede óók door Wim is genomen, want in 1960 was oma Engel met de Willem Ruys afgereisd naar Nieuw Zeeland, waar zij 6 maanden verbleef en klaarblijkelijk graag zat te lezen in de tuin.

Enkele uitsneden

Uit beide albums pik ik wat details op die ik hieronder nog eens wil tonen als studie van de familie Engel. Je kunt met een klik op een foto inzoomen..

Binnenkort

Een foto album met beelden van Indonesië of, zoals zij het indertijd noemden, Nederlands Indië. In 1920 nam Wim Engel sr ontslag uit militaire dienst en in maart 1921 reisde het jonge gezin (zoontje Wim Engel jr was in 1919 geboren) met de SS Vondel naar Batavia, waar een heel nieuwe carrière zou beginnen.